Çevirmen toksik ortam kurbanı

Yiğit Bener* Etiyopya Başbakanı’nın basın toplantısında Mustafa Kemal Atatürk’ün isminin çeviride atlanması ulusal çapta bir siyasi krize yol …

22 Ağustos 2021 14 views 0
reklam

Yiğit Bener*

Etiyopya Başbakanı’nın basın toplantısında Mustafa Kemal Atatürk’ün isminin çeviride atlanması ulusal çapta bir siyasi krize yol açtı. CHP milletvekillerinin de tartışmaya katılmasıyla sorun basına “Cumhurbaşkanlığı tercümanından Atatürk sansürü” olarak yansıdı. Akabinde yansılar çığ üzere büyüdü.

Türkiye Konferans Tercümanları Derneğinin (TKTD) açıklaması hakarete varan suçlamaları yatıştırmadı. (bkz.) Sonuçta toplantının tercümanıyla birlikte tüm meslek erbabı da gaye tahtasına oturtuldu, hatta “talimatla çeviri yapma” suçlamasıyla birlikte mesleğin güvenirliği sorgulanır oldu.

Otuz yıla yakın bir müddet bu çeşit toplantılarda çeviri yaptım. Ayrıyeten diplomatik çeviri konusunda üniversitelerde ders verdim. Üstelik bu şekil bir basın toplantısında yaşanan misal lakin hayali bir olayı odağına alan Simültane Cinnet kitabının muharrirlerinden biriyim. Münasebetiyle bu tartışmayı görmezden gelmem sorumsuzluk olurdu.

Bildiğim kadarıyla bu meslek şimdiye kadar hiç bu derece ağır taarruza uğramamıştı, çeviride yaşanan şu ya da bu sorun bu derece bir toplumsal reaksiyona yol açmamıştı. Sıkıntının bu noktaya sürüklenmesinde toplumsal kutuplaşmanın yarattığı toksik ortamın tesiri kadar, toplumsal medyada insanları linç etme kolaycılığının da tesiri büyük.

Ancak, iş bu hali alınca idareimaslahatla günü kurtaramazsınız, bilakis sorunu büyütürsünüz: Meslek erbabının kamuoyuna kapsamlı ve tatmin edici bir açıklama borcu vardır.

Bu hususta birinci söylenmesi gereken şey, bu yanlışın kolay kolay geçiştirilecek “sıradan” bir sıkıntı olmadığıdır. Sonuçları ortada! Bu kadar kutuplaşmış bir toplumda, milyonlarca insanın hudut uçlarına dokunacak derecede çok özel bir sembol olan Mustafa Kemal Atatürk isminin çeviride atlanması “basit” bir iş kazası değildir. Üzerinde durulması gereken, ikna edici halde açıklanmaya muhtaç, vahim sonuçlar doğurmuş bir mesleksel kusurdur. Hatta üniversitede örnek hadise olarak ele alınacak niteliktedir.

Pekala bu vahim yanlışın sebebi nedir? Çevirmenin yetkinliği mi? Hayır, çeviriyi dinleyen herkes o “an”a kadar çevirmenin işini çok profesyonelce yaptığını anlayabilir ve aslında TKTD’nin açıklaması da çeviriyi dernek üyesi profesyonel bir meslektaşımızın yaptığını teyit ediyor.

Siyasi ve ideolojik bir kasıt mı kelam mevzusudur? Artık üyesi olmasam da çok uzun yıllar yöneticileri ortasında yer aldığım TKTD’nin çabucak tüm üyelerini tanırım. 40 yıllık geçmişi olan bu derneğin üyeleri ortasında çok farklı siyasi görüşlere sahip insan vardır kuşkusuz. Fakat laiklik zıddı olan ve bu nedenle Mustafa Kemal Atatürk’ün ismini sansür edecek tıynette tek kişi dahi olmadığını rahatlıkla söyleyebilirim.

Mütercim talimatla mı hareket etmiştir? Bir basın toplantısı sırasında, yani kameralar karşısında özel bir ismi, hele Atatürk üzere çok özel bir ismi sansür etmeye kalkmanın karşıt tepeceğini en ahmak bürokrat bile bilir. O bilmese bile, o seviyede çeviri yapan profesyonel tercüman bilir. Ve şayet talimatla çeviri yapıp sansür uygularsa, meslek etiğinin en temel unsurlarından birini çiğneyeceğini ve kendi mesleğine çok ağır bir darbe vuracağını da bilir.

O halde ne olmuş olabilir? O “an” tam olarak ne yaşandığını her vakit çevirmenin kendisi bile anlamayabilir, zira saniyeler içinde çeşitli seviyelerde kararlar verilerek yapılan son derece karmaşık ve sıkıntı bir işten kelam ediyoruz.

Saniyeden az bir müddette yaşanan bir teknik sorun nedeniyle (örneğin mikrofonun ya da kulaklığın cızırdaması) tercüman söyleneni güzel duymamış olabilir. Bir an için dikkati dağılmış olabilir (cep telefonunu açık bıraktıysa ileti gelmiş olabilir, kabinin önünden biri geçmiş olabilir, kabinde birlikte çalıştığı meslektaşı gürültü çıkarmış olabilir, o sırada şuursuz bir izleyici ya da vazifeli kabine dalmış olabilir, vb.) ve o sırada ne duyduğundan emin olamayabilir.

Komplo teorisi meraklılarını bu usul açıklamalar asla tatmin etmeyecektir, fakat bu tıp sıkıntılar bizlerin günlük rutininin bir modülüdür.

Mevcut gergin ve kutuplaşmış siyasi ortamda şu bile yaşanmış olabilir: Beklemediği bir anda ve ortamda Atatürk’ün ismini duyunca meslektaşımız şaşırmış olabilir, gerçek duyduğundan kuşku etmiş olabilir ve bu sefer de söylem edilmediği bir yerde Atatürk’ün ismini söyleyip tersten bir kriz yaratmaktan ürkmüş olabilir. Hakikat duyduğundan emin olamadığı, tereddüde düştüğü bir anda ise saniyeden az bir vakit dilimi içinde yanlış bir karar verip “kriz yaratma” potansiyeli olan bir ismi söylem etmemeyi seçmiş olabilir. Yani “riskten kaçınmak” güdüsüyle hareket ederken tam aykırı sonuç yaratmış olabilir.

Bu yanılgıda siyasi iktidarın sorumluluğundan kelam etmek için vilayetle direkt “talimat” vermiş olması ve çevirmenin siyasi aidiyet nedeniyle bu talimata uygun davranmış olması gerekmez. Bu cins siyasi ortamlarda ve baskı rejimlerinde bu stil yanlışlar esasen eşyanın tabiatı gereğidir: Tercüman de bu ortamın kurbanı olur.

O denli ya da bu türlü, net olarak belirtmek zorundayız: Bu önemli bir meslek yanılgısıdır. Meslektaşımız o anda, Cumhurbaşkanlığı makamının neden olduğu ve toplumun içine sürüklendiği içselleştirilmiş tansiyonun ağır ruhsal baskısını kaldıramamıştır, basireti bağlanmıştır ve tahminen farkına bile varamadan yanlış bir karar vermiştir.

Fakat bu türlü bir kusur, bu toksik ortama maruz kalarak çeviri yapmak zorunda kalan HER ÇEVİRMENİN bir gün yapabileceği bir kusurdur. Öbür bir deyişle, bu yanılgıyı yapması için çevirmenin vilayetle kasıtlı davranması ve “şeriatçı, iktidar yalakası, satılmış ya da uşak” olması gerekmez.

Bu türlü bir yanılgıyı yapan çevirmenin yaşadığı travma, ödemekte olduğu mesleksel ve insani bedel gereğince yüksektir. Ona bir de bu çeşit haksız ve aşağılayıcı yaftalar yapıştırmak insafsızlıktır, vicdansızlıktır. Beşerler hayatlarında çeşitli yanılgılar yapabilirler. Hele üzerlerindeki ruhsal baskı bu kadar ağırken yanılgı yapmaları kolaylaşır. Lakin bu kusurlar onları tanımlamamalıdır. Kusurun kökenini çevirmenin mesleksel kusuru kadar, toplumun siyasi nedenlerle sürüklendiği sıhhatsiz ruhsal ortamda aramak gerek.

Ayrıyeten beşerler, siyasi uğraşta çarçabuk harcanacak kurşun olarak görülmemelidir. Muhalefet partileri ve milletvekilleri şayet iktidarı vurmak istiyorlarsa, bunu işini yaparak geçimini sağlamaya çalışan bir işçi olan çevirmenin sırtından yapmasınlar. Gerek yok: Muhalefetin, tercümanları maksat haline getirmeden de muhalefet yapabileceği gereğince husus var. Mütercim harcamak kolaydır, siz gidin siyasi iktidarla hesaplaşın, bunun için seçildiniz, bunun için maaş alıyorsunuz.

Çevirmenlik toplumsal sorumluluk seviyesi yüksek bir meslektir. Kusur kaldırmaz. Doğrudur. Lakin her küsurda kasıt ararsanız, hele tekil bir kusurdan yola çıkarak iktidara duyduğunuz hıncı tekil bir mütercimden ya da koca bir meslek erbabından çıkarmaya kalkarsanız, eleştirdiğiniz o iktidar mensuplarından farkınız kalmaz!

Simültane çeviri çok üst seviyede yetkinlikler isteyen, sahiden sıkıntı bir iştir: Bütün dünyada bütün lisanlarda bu işi profesyonel seviyede yapabilen insan sayısı topu topu yedi bini geçmez. Türkiye’de de bu sayı yüz küsurdur. Ve bu mütercimlerin hepsi üst seviyede siyasi toplantılarda çeviri yapabilecek donanıma sahip de değildir. Bu farklı bir alt uzmanlık koludur. Kaldı ki en kusursuz mütercim bile yanılgıya karşı bağışıklık sahibi olamaz.

Anında çeviri yapmak esasen gereğince ağır, sıkıntı ve gerilimli bir iştir. Yapılabilecek her küsurda ödenecek bedelin çıtasını bu kadar yükseltirseniz bu gerilimi dayanılmaz bir noktaya taşırsınız. Bir müddet sonra da bu işi yapabilecek -en azından yanılgısız yapabilecek- kimseyi bulamazsınız.

Yapay zekaya ve makinelere ise pek güvenmeyiniz: En ufak özel ismin, sembolün, sözcüğün ya da nüansın ulusal ya da memleketler arası kriz çıkaracak potansiyele sahip olduğu bir ortamda, simültane çevirinin yükünün altından kalkabilecek makine şimdi icat edilmedi! O işi şimdilik biz zavallı insancıklar yapıyoruz.

Bu toksik ortamın kurbanı olan ve ölçüsüz, hayasız atakların gayesi haline getirilen meslektaşıma ve onun ötesinde tüm meslek erbabına dayanışma hislerimi iletiyorum.

* Konferans tercümanı

BENZER KONULAR