‘Aden’i ararken arafta kaybolmak

Barış Atay’ın 2018 üretimi sineması “Aden”, geçtiğimiz günlerde MUBI platformunda yayınlandı. Senaryosunu Onur Orhan’ın kaleme aldığı sinema …

29 Ağustos 2021 14 views 0
reklam

Barış Atay’ın 2018 üretimi sineması “Aden”, geçtiğimiz günlerde MUBI platformunda yayınlandı. Senaryosunu Onur Orhan’ın kaleme aldığı sinema, vakit ve yer belirtmezken masalsı lakin öteki yandan alabildiğine gerçekçi bir atmosferde geçiyor. Kahramanlarının ismi tersten okununca gönderme yapılan efsanelerin açıkça anlaşıldığı “Aden”, geçmiş ile günümüz ortasında köprü kurarken geleceğe de ışık tutuyor. Atay’ın sineması, siyasete (ve elbette cinayete) bulaşmış figürler değişse bile güç gayretinin her daim korunacağı fikrinden hareketle dünyamızı çağlar ve coğrafyalar üstü bir kıskaca alıyor.

YUSUF NASIL ÇIKTI KUYUDAN? SARAH NASIL VARDI MISIR’A? YA DA KÖR BIÇAK, ZALİM BALTA

“Aden”, savaş ve kıtlık sonrası yurdundan göç etmiş, günlerce aç, susuz yol almış Marba (İbrahim-Caner Erdem) ve Aras (Sarah-Funda Eryiğit) çiftinin sığındıkları bir meskende başına gelenleri bahis alıyor. Sinemanın yerine konut sahipliği yapan Libak (Kabil-Cemalettin Çekmece) ile Pukay (Yakup-Sermet Yeşil) ise kentten uzak, çiftlik konutlarında avcı-toplayıcı bir ömür sürmektedir. Kamyonetleri, çeşitli silahları ve kışı çıkartacak erzağı bulunan iki kardeş, nispeten konforlu hayatlarında bir de sır/suç saklamaktadır. Yıllar önce ana babaları şimdi sağken kıskanıp kuyuya attıkları küçük kardeşleri Fuzuy (Yusuf-Onur Ünsal) sakat kalınca onu bodruma kapatarak eziyet etmiş, yıllarca yırtıcı bir hayvan üzere beslemişlerdir. Meskende kelamı geçen, ağalık yapan Libak, yük gördüğü Fuzuy’un yaşamasına sıcak bakmamaktadır. Öte yandan bir sahnede de vurgulandığı üzere tüfekleri doldurup bıçakları bileyen, takas için kente giden, avlanan odur ve tüm yükü sırtlayarak bu iki kişilik hanenin reisi olmuştur. Onun bilakis alkol ve bayan düşkünlüğüyle öne çıkan Pukay ise yarı meczup yarı çocuk bir adamdır. Marba ile Aras’ın kendini abi-kardeş tanıttıkları bu misafirlik (Bu durum Tevrat’ta da geçmektedir. Mısır’a gerçek yola çıkan İbrahim Sarah’a kendini kardeşi olarak tanıtmasını öğütler) bir süre sonra bayanı elde etme/elde tutma tansiyonuna dönüşür ve kıyasıya bir iktidar çabası başlar.

ORTADOĞU’DA TANSİYON: DÜN, BUGÜN, YARIN

“Aden”, aşina olduğumuz hatta siyasi şartlardan dolayı günbegün daha yakıcı soluduğumuz bir kıssa anlatıyor. Diğer bir deyişle, bize koca bir dünya tarihini ve özelde Ortadoğu’yu öykülüyor. Acının destek eylendiği, hangi taşı kaldırsak, hangi kareye bakıp hangi ezgiyi dinlesek, hangi satırı okusak dram fışkıran bu bahşedilmiş, yeri gelmiş yasaklanmış ve kanla sulanmış bu topraklarda kardeş katlinden recme her tıp vahşiliğe rastlanıyor. Motivasyonu, cinayet aletini kavrayan elin milleti, mezhebi değişse de (her akşam tv’de gördüğümüz her bahsin uzmanı yorumculara nazaran söz edersek; konjonktürel dalgalanmalar yaşansa da) katliamın artık adetten sayıldığı Ortadoğu’da alet kullanan insanın daha geç kullananı, öldürerek/köleleştirerek toplumsallaştığı, “insan olduğu”, yeniden Habil ile Kabil’den beri kendini dayatanların, firavun ve tiranların can aldığı bir habitat kelam konusu… “Aden” sineması de “cennet bahçesi” manasına gelen ismiyle işaret ettiği çelişkiyi efsaneler ekseninde bir kere daha vurgulamış.

Bu noktadan Atay’ın sinemasındaki olumlu taraflara geçebiliriz. “Aden”, mitolojik yüküne rağmen didaktik bir çizgiye kaymıyor, kahramanlar vakit zaman özdeyişvari konuşmalara dalsalar bile sinema, görsel sadeliğiyle bu eksiği kapatıyor. “Aden”, gösterişsiz açıları ve tek yerin zorluklarını savuşturup tüm bölmeleri ustalıkla kullanan imaj idaresinin yanı sıra tansiyonu de dozunda tutarak öykünün tanıdıklığını avantaja çeviriyor. Dahası sinemadaki tansiyonu, tahlil ihtimallerini çoğaltmasına yorabiliriz. Süratle kanlı bir hesaplaşmaya hakikat aktığını hissettiğimiz “Aden”, kurbanların kimliğini az çok ele verirken düğümün nasıl çözüleceğine dair ipucu paylaşmıyor. Bu belirsizlikte katmanlı olay örgüsüyle birlikte dozunda bir tansiyon hisse sahibi… Ayrıyeten tek yerin fonksiyonel kullanıldığı sinemada bilhassa bodrum kata inilirken iki basamaklı bir merdivenin kenara kaydırılması ve vakit zaman dama tahtasının merkez alınması teatral bir hava estiriyor. Böylelikle “Aden”, olay örgüsündeki tansiyonu yükseltmekle kalmıyor oyun alanlarını da alabildiğine daraltarak, daha doğrusu manalı kesimlere ayırarak ve odağı değiştirerek atmosferi destekliyor. Bir bakıma mitler gölgesinde verilen iktidar uğraşı sembolik seviyede dama tahtasına, bodrum kat vasıtasıyla ruhsal açılımlara ve “ailenin önemi” üzerinden yemek masasına bağlanıyor. Bu bağların soyut bulunabilecek hele tek yere indirgendiğinde yan manalara boğulabilecek iktidar çabasını ete kemiğe bürüyüp insan ögesini güçlendirdiğini ve hırsın yıkıcı tesirini hatırlattığını söyleyebiliriz.

TEATRAL HAVANIN ANLATIMA TESİRLERİ VE OYUNCULUKLAR

“Aden”in en büyük artısı, abartısız bir tansiyona başvurması… Teatral bir tansiyondan bahsedebiliriz. Daha çok oyunculukları ele alırken “abartılı” manasında kullandığımız teatral tabirini, oyunun akışı için “gerçekçi” biçiminde anabileceğimizi düşünüyorum. O denli ki kabaca duvardaki tüfeğin patlayacak olmasına yorulabilecek, sessiz ve derinden yükselen, açık seçik bir fırtına yerine taban dalgaya benzeyen bir tansiyon bu. Mevcut toplumsal çıkmazımızı ve her an alabora olabilecek tıpkı gemimizi de çağrıştırıyor. Lakin elin zayıfladığı bir sorun var. “Aden”, imajdaki başarısına rağmen sinema atmosferi kurmakta zorlanıyor. Alt metindeki, tarihi referanslardaki tansiyon, diyaloglara dağılmayınca kimi sahneler boşa düşüyor. Örnek verirsek Pukay’ın Aras’ı banyo yapmaya ikna ettiği sekans ve devamında gelen mastürbasyon sahnesi pek başarılıyken Aras’ın Pukay’a çıkıştığı anlar muhakkak bir his yoğunluğuna (görsel anlama) erişemiyor. Veya dama oyununun iktidar savaşının özeti olduğu düşünülürse gereğince güçlü işlendiği söylenemez. Elbet tahtanın uzun müddetler yakın plan alınmayışı sineması bayağı anlatım lisanından uzak tutmuş ve bu bakımdan bir gerçek bir yanlışı götürmüş.

“Aden”deki oyunculuklara da değinmek istiyorum. Sermet Yeşil tam manasıyla bu tip rollerin oyuncusu! Sinemadan televizyona nerede izlersek izleyelim yorgun sözünü ateşe veren, velfecir okuyan o gözlerini taşıyor oyuna. Funda Eryiğit de sessiz lakin özellikle baygın ve delici bakışlarıyla patlamaya hazır bayan rollerinde epey başarılı. Caner Fazilet ise şükreden Marba’ya pek uymamış. Sinemada en çok eforu o sarf ediyor. Terden sırsıklam gömleği ve canlı tuttuğu kuşkusuyla daima diken üstünde, “sırtında küfe” oradan oraya koşturuyor; ne var ki bu adama baktığınızda başında tilkiler dönen, sabırla, şükürle yol alan biri demezsiniz. Hani daha çok pratikte öne çıkabilecek, fevri yansılar verebilecek bir imaj taşıyor. Onur Ünsal “hayvanlaşmış insan”da uygun bir performans sergilemiş, gerektiği kadar oynamış lakin bana kalırsa sinemanın yıldızı kilit bir rol canlandıran Cemalettin Çekmece… Az fakat öz konuşan, bugünü düzenleyip geleceği çizen zorba bir karakter. Bu kolay bir iş değil ve Çekmece Libak’ın hakkını veriyor.

HERKESİN ARAFI KENDİNE YETECEK KADAR

“Aden”i bir “cennet arayışı” olarak pahalandırmak, alegorik tarafını öne çıkarmak mümkün lakin sinema birebir vakitte bir çeşit “cehennemden kaçış” gayretini da ortaya koyuyor; münasebetiyle Marba ile Aras’ın seyahati hangi durağa varırsa varsın ehven-i şer manasına kavuşuyor. Öteki açıdan ise ehven-i şer en yalın haliyle hayatta kalma güdüsüne ve bir bağlamda Araf yorumuna uzanıyor. İstenilmeyen yerde kalmak, küfre hakarete aldırış etmeden ucuz iş gücü olmak yakından tanıklık ettiğimiz bir sorun ve vicdan azabı ile bencillik ortasında kalmayı her geçen gün daha acı bir formda deneyimlerken paylaşıyoruz kendi arafımızı da. Soruyoruz Suriyeli’ye, Afgan’a… Yurdumuza sığınan her kimse ona soruyoruz: Neden savaşmadın kardeşim? Neden uzatmadın boynunu bıçağa? Neden çıktın o kuyudan? Hem ne işin var bizim arafımızda?

BENZER KONULAR