Taylan Mintaş: Türkiye’de sinema üvey evlat konumunda

Taylan Mintaş, 2008’den beri sinemayla ve görüntü sanatı ile yakından ilgileniyor. Çeşitli kısa sinemalarda sanat danışmanlığı ve manzara …

29 Ağustos 2021 21 views 0
reklam

Taylan Mintaş, 2008’den beri sinemayla ve görüntü sanatı ile yakından ilgileniyor. Çeşitli kısa sinemalarda sanat danışmanlığı ve manzara direktörlüğü yapan Mintaş, farklı platformlara belgeseller çekti. 2012’de birinci uzun belgesel sineması olan “Sessizliğin Kardeşleri” sinemasını çekmeye başladı. Çekimleri dört yıl süren sinema, 2017 yılında bitti ve şu anda çeşitli ulusal ve memleketler arası şenliklerde yarışıyor.

Disiplinlerarası sanatçı, 2012’de birinci solo standını, heykel-enstalasyon ve video-enstalasyon olarak Tütün Deposu’nda gerçekleştirdi. 2016’da 2. solo standını fotoğraf, görüntü ve resim-enstalasyon olarak Joint İdea’da gerçekleştiren sanatçı, 2015’te de deneysel ve video-art olan “Bi Fikrim Var!” sinemasını çekti. 2016’da direktörlüğünü ve senaristliğini yaptığı “0 Rh-” kısa sinemasını çeken Mintaş, yeniden 2016’da “From The Space Syria is Here” belgeselinin imaj direktörlüğünü, kurgusunu ve Erol Mintaş ile birlikte ortak yapımcılığını üstlendi.

“Cinayet” isimli birinci uzun metraj kurmaca sinemasının üzerinde çalışan ve İstanbul’daki şahsî atölyesinde, “40” isimli görüntü arka, heykel, fotoğraf üzere farklı disiplinlerden oluşan çalışmalarına devam eden Taylan Mintaş ile bir ortaya geldik ve belgesel sinemayı konuştuk.

‘KURGUSALLIK, BELGESEL SİNEMA YAPAN BİREYE ÖZGÜRLÜKLER SUNAR’

Kavramsal olarak bakıldığında belgesel sinema, başka sanat kısımlarına göre gerçeğe sadık kalmasıyla öne çıkıyor. Zihninizde belirlemeye başlayan bir fikir belgesele varmadan evvel, tıpkı bir ağacın kolları üzere kurmacaya, hayali olana uzanıyordu kesinlikle. Bu durum bir sanatçıyı kısıtlamaz mı?

Olağan ki sorunuzun birden fazla yanıtı var. Öncelikle ismi üzerinde belgesel. Doküman, bir şeyin varlığına dair bir delil niteliği taşır. Öncelikle bu gerçeklik olgusunu unutmamamız gerekir. İkincisi siz bu belgeyi nasıl bir okumadan geçiriyorsunuz ve nasıl bir yorum getiriyorsunuz? Onu özünden ne kadar uzaklaştırarak manipüle ediyorsunuz? Bunların ayarını kaçırdınız mı doküman, doküman olmaktan çıkar ve öteki bir şeye dönüşür. Üçüncü olarak da şuna baş yormak lazım; bir belgesel sinemanın konusunu belirlerken nelere dikkat ediyoruz? Bir kez, biz beşerler her şeyi kurgularız. Hayatımızda kurgusallık başladığı gün öbür türdaşlarımızdan ayrıştık. Lisanımızı, avlarımızı, ailemizi, savaşlarımızı, seyahatlerimizi daima bir olgu ve olay çerçevesinde kurgulamaya başladık. Bundan ötürü, yalın bir öyküyü antropolojik, gözlemci bir kamera ile saatlerce kayıt altına aldıktan sonra “kurgu” masasına oturduğunuz an olay başkalaşır ve okümanlarınız “manipülasyona”, ”seçme, ayıklama” ve şahsî yorumunuza uğrayarak bir sinema, kıssa halini alır. Belgesel sinemasını çektiğiniz şeyin kendisi bile bir kurgunun içinde yer alıyor. Onun için kurgusallık, belgesel sinema yapan kişiyi kısıtlamaz tersine fazla özgürlükler sunar. Bu yanıyla biraz tehlikeli buluyorum. Bizim bu üzere gerçeklerin farkında olup, etik ve ahlaki taraftan kayıt altına aldığımız şeyi yanlışsız bir formda aktarmamız “kurgulamamız” gerekir.

Küçük bir örnek vermek istiyorum; ‘Diktatörün el kitabı’ baz alınarak yapılan “Zorba Nasıl Olunur?” isimli belgeselde Saddam Hüseyin’in yaptığı zalimlikler ve yıkımlar anlatılıyor. Ama bir sözünde dahi Kürtlere karşı yaptığı yıkım ağza alınmıyor. Saddam’ın kıssası tasarlanırken Kürtler bilerek göz gerisi edilmiş durumda; bu halkın her şeyden azade, var olma realitesinin bile kurgu masasına getirilmediğini görüyoruz. Meğer bu adamın rejimi sırasında en büyük yıkımı ve soykırımı Kürtler yaşadı. Hala toplu mezarlarda yüzlerce Kürdün kemikleri çıkıyor. Yani belgeselde gerçeği kırparak, yarım göstererek, etik ve ahlakı göz gerisi ederek bu formda kurgu yapmanın hakikat ve hakkaniyet üzerinde yarattığı tahribatı bir düşünün.

Az evvel söylediğimi tekrarlarsam, siz gerçekliği ne seviyede gerçek veriyorsunuz? Bir konutu tanıtırken yalnızca hoş bir görüntüyü gören penceresinin açısını gösterirseniz öbür bir konutu, çöplüğe bakan kısmını gösterirseniz de farklı bir konutu göstermiş olursunuz. Ancak sonuç olarak iki durumda da gerçeklikten uzak bir konutu gösterirsiniz. O vakit da siz ve işiniz, etik ve ahlaki açıdan tartışmaya açık bir pozisyonda olursunuz. Düşünce, meskenin tüm pencerelerinin gördüğü açıları göstermemekte yatıyor. En azından elimizden geleni yapalım, doğal ki bunun da farkında olmamız gereken hudutları ve zorlukları var.

Birayên Bêdengiyê Poster

‘TÜRKİYE’DE SİNEMANIN KENDİSİ BİR BÜTÜN OLARAK ÜVEY EVLAT KONUMUNDA’

Türkiye’de belgesel sinema pek önemsenmez. Şenliklerde geri planda kalır, TV satışı yapılmaz, kaynak yaratmada badire yaşanır. Kendinizi “üvey evlat” üzere hissediyor musunuz?

Türkiye’de kurmaca dâhil sinemanın kendisi bir bütün olarak üvey evlat pozisyonunda. Kaynak bulmaktan tutun izleyiciye kadar birçok alanda, birçok külfet var. Dizi bölümünün parlayıp para getirmesi ile birlikte Türkiye’de sinema uzun bir müddet geriledi. Tek sebep bu değil natürel ki, sosyolojik ve politik birçok sebep sayabiliriz. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte birçok çevrimiçi platform oluştu, bunların da tesirini yadsımamak lazım.

Alışılmış bir mühlet sonra yavaştan bir hareketlenme yaşandı, hoş işler de çıktı. Hatta milletlerarası şenliklerde mükafatlar vs. alan sayılı sinemalar gördük. Sonra yeniden bir gerileme sürecine girdi maalesef. Bundandır ki belgesel sinemayı yapanların çok üzülmemesini tavsiye ediyorum. Zira bizim bulunduğumuz çağ, her manada kendisinde çok imkân ve imkanlar barındırıyor. Bu imkân ve imkanları faal bir halde kendi üretim alanlarımızda kullanıp işlerimizi üretmeye devam edebiliriz.

Bir estetik tercih olarak belgesel için, sinemanın özü, kaynağı diyebiliriz. Çünkü çekilen birinci sinemalar belgeseldi. Tarihi bağlam içinde, belgeselin bugüne ulaşma serüvenini, geçirdiği değişimleri nasıl yorumluyorsunuz? Kendinizi bu gelenek içinde nerede görüyorsunuz?

Sondan yanıt vereyim. Birincisi, aslında ben kendimi bir belgesel sinemacıdan çok bir multidisipliner sanatçı olarak görüyorum. Yaptığım işlerden ötürü kendime bu türlü demeyi daha hakikat buluyorum. Zira anlatmak istediğim sorunsalımı, “şeyi”, hangi sanatsal disiplin ile daha yeterli ve daha güçlü bir biçimde tabir ediyorsam en doğrusu o alanda üretmektir. Bu biçimde kendimi daha rahat söz ettiğimi düşünüyorum.

İkincisi, belgesel sinemanın yıllar içindeki serüvenine baktığımızda inanılmaz derecede bir gelişim gösterdiğini görüyoruz. Kendi içerisinde inanılmaz bir halde kısımlara ayrıldı. Canlandırmadan tutun antropolojik belgesel kadar onlarca alanda kendisini geliştirip varlığını sürdürdü. Alışılmış ki bunda teknolojinin gelişmesinin de büyük bir katkısı var. Yadsınamayacak derecede tarihe ışık tutan belgesel sinemalar yapıldı. Endemik bir canlıyı kayıt altına almak için foto-belgesel ve görüntü belgeseller yapılıp dünyanın bin bir tarafıyla paylaşılıyor. Uzay alanında yapılan belgesel sinemaları izliyoruz, inanılmaz teknikler kullanılıyor. Yapay zekadan tutun canlandırmaya kadar iç içe geçmiş disiplinler belgesel sinemada sıkça kullanılır oldu. Bu gelişmeler belgesel sinemayı güncelleyip kendi varlığını sürdürmesine katkıda bulunuyor. Bütün bu gelişmelere karşın, daha çok antropolojik “gözleme dayalı kıssa takibi” stilinde belgeseller yapmak istiyorum.

‘SİZİ BAŞKALARINDAN AYIRAN ŞEY HİKÂYENİZ’

Bilhassa toplumsal medyada, hazır bilgi veren birtakım Youtube içerikleri belgesel olarak tanımlana geliyor. Bu noktadan yola çıkarak iki başka soru soracağız. Birincisi, belgesel bilgi taşıma aracı mıdır? İkincisi, bu içerikleri estetik olarak nasıl değerlendiriyorsunuz?

Birinci sorunuza yanıtım evet. Zira, görsel ya da yazınsal hatta işitsel olan her türlü dokümantasyon, bilgi taşır ve aslında belgesel sinemanın temelini bunlar oluşturmaktadır.

İkinci sorunuza gelecek olursak, Youtube’daki kimi içerikler bence estetik açıdan pek yeterli ve seçtikleri hususlar açısından da çok düzgünler. Olağan ki her şeyde olduğu üzere belgesel sinemanın da güzel ve berbat üretimleri mevcut. Bunlar kaçınılmaz gerçeklikler. Zira gelişen teknoloji ile birlikte birtakım kıssaları çok daha rahat, “az maliyetle” anlatıyoruz. Evvelce kamera ve ses ekipmanı olmadan bir şeyler anlatmak ya da göstermek güçtü. Artık gelişen teknoloji ile birlikte bir cep telefonu ile tek başınıza neredeyse koca bir yapım grubunun işini yapıyorsunuz. Burada sizi başkalarından farklı ve farklı kılan şey, öykünüz ve öykünüzü anlatım biçiminiz.

Belgesel sinema, gerçekle olan direkt münasebetinden ötürü, sık sık egemenlerin hışmına uğruyor. İdeolojik bağlamda bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Doğrular kimin işine gelmez? Yanlış ve palavralardan beslenen kişi-ler-in. Çoğunlukla hükümran (hükmeden) olan, birkaç yanlışsız yaptığı şeylerden sonra pek gerçek bir şey yapmadığı için gerçek söylenen ya da yapılan her şeye olumsuz refleks gösterir. Bu da beraberinde bir baskı sistemi oluşturmaktadır. Aykırısını öcü gösterir. Genelde ideolojik bağlamda, herkesin yahut kesitin doğrusu kendisine yanlışsız olduğu için kimse başkasınınkini görmek istemiyor. İdeolojik saplantılar sonsuz labirent üzeredir. Güçlü bir iradeniz yoksa ve dikkatli olmazsanız sizi içine çekip kendileştirir. Sizi siz yapan bedelleri bütünüyle bir çırpıda yok edip kendi ideolojilerine kurban eder.

Sinema manasında ele alacak olursak, üretilen işlerin birçoğu siyasi atmosfere nazaran değişen ideolojik sinemalar. Azınlıktaki öbür sinema üreticileri ise kendisine her alanda ve platformda maddi ve manevi dayanak bulmakta zorlanıyor.

Aslında toplum, sahip olduğu şuur ve bilgi çerçevesinde yöneticisini seçer. Hükümran olanın ezme alışkanlığı kazanmasının en büyük nedeni, yönetilen toplumun ta kendisidir. İktidar, toplumun aynasıdır. Bundan ötürü hükümran olan zümre, kendisi üzere düşünen kitleyi etrafına toplayıp geriye kalan kısmın yokluğu üzerinde varlığını inşa ediyor.

‘KAFA DEĞİŞMEDİKÇE SERMAYENİN EL DEĞİŞTİRMESİ ÇOK BİR ŞEY DEĞİŞTİRMEZ’

Son günlerde, filmler/diziler yayımlayan çeşitli internet mecralarının daha faal kullanılıyor olması hasebiyle, birkaç sermayedarın “piyasaya” gireceği konuşuluyor. Bu durum yalnızca dizi kesimi için değil, sinema dalı için de heyecan yarattı. Pekala, belgesel sinemacılar bunun neresinde? İnternet mecralarından dayanak alarak iş üretebilmek, geçmişteki üretim şartlarına göre sizi özgürleştirir mi? Ne düşünüyorsunuz?

Öncelikle şunu belirtmek istiyorum. İnternet mecralarının hangisi yanlışsız düzgün Kürtçe konuşan sinema alımı yapıyor? Neredeyse hiçbiri, yalnızca MUBI Türkiye var lakin onların da alım gücü hudutlu, verebilecekleri bütçeler çok büyük bütçeler değil, bir de BluTV’nin aldığı bir iki tane sineması sayabiliriz. Neden pekala? Zira üstte değindiğimiz üzere hakim ideoloji istemiyor. Hakim ideolojiden kastım maalesef yalnızca siyaset manasında değil. Bunun içinde sermayedarlar ve daha birçok etken var.

Yani açıkçası yeni sermayedarlar “piyasaya” girecek. Benim üzere olanlar için çok bir şeyin değişeceğini zannetmiyorum. Sermayedarlar, aşikâr çerçevede toplumsal mecralar açıp ve o çerçeve doğrultusunda üretilmiş ya da üretilecek işleri alıyorlar. Meselemi kendi meselesiymiş üzere görmeyen sermayedar ya da mecra yöneticileri çok büyük bir fark yaratmıyor. Tıpkı fikir ve ideolojiden olan elli tane farklı sermayedar da bu toplumsal mecradaki platformlara girse boş. Görünüm ortada maalesef. Bunu kendim yaşadım. Bir temsilci, beni arayarak; şayet şu çerçevede işler üretirseniz sizinle çalışmak isteriz, işlerinize dayanak veririz, dedi. İçimden geçenler kibarlık mahiyetinde dilime kadar gelmedi fakat durum bu. Onun için, baş değişmedikçe sermayenin el değiştirmesi çok bir şey değiştirmez.

Atölye Vibrance

Hazırladığınız yeni bir proje var mı? Günleriniz nasıl geçiyor?

Açıkçası etrafımda birtakım hüzünlü kayıplar yaşadım. Ondan ötürü genelde günlerimi atölyemde fotoğraf, heykel ve video-art çalışmaları yaparak geçiriyorum. Bu son iki yıldır dikkatimi bilhassa bu tarafa gerçek ağırlaştırmış vaziyetteyim. Belgesel manada birkaç fikir var ama “Sessizliğin Kardeşleri” beni hem maddi hem de manevi manada çok yordu. Bir daha bu kadar yıpratıcı bir çalışmaya bulaşmak istemiyorum.

İmkanlar olgunlaştığı vakit üzerinde çalıştığım ve muhakkak bir evreye getirdiğim fikirlerimi gerçekleştiririm. Bu ortada sürpriz bir şeyler de anlık gelişip olursa onu da bilemem. Beni çok heyecanlandıran bir şey olursa, bir şeyleri göze alabilirim tahminen. Fakat şu anda bilhassa plastik alandaki çalışmalarıma yük vermek istiyorum. Bu türlü hastalığın ve konuta kapanmanın olduğu bir süreçte fotoğraf yapmak çok uygun geliyor.

BENZER KONULAR